Multiple Sclerose

• Wat is Multiple Sclerose?
• Wat is de oorzaak van Multiple Sclerose?
• Welke zijn de symptomen van Multiple Sclerose?
• Hoe wordt de diagnose gesteld?
• Hoe verloopt Multiple Sclerose
• Hoe wordt Multiple Sclerose behandeld?
• Nuttige informatie
• Interessante links
• Wetenschappelijk onderzoek

Wat is Multiple Sclerose?

1. Een ontstekingsziekte van het centrale zenuwstelsel

Multiple sclerose (MS) is een ontstekingsziekte van de hersenen en het ruggenmerg, samen het centraal zenuwstelsel genoemd. De ontsteking doet zich voor in de witte stof van het zenuwstelsel. Deze witte stof bestaat uit de uitlopers van de zenuwcellen terwijl de zenuwcellen zelf de grijze stof vormen. Deze soms zeer lange zenuwuitlopers, ook axonen genoemd, verbinden de zenuwcellen met elkaar en met de rest van het lichaam. Langs deze axonen worden elektrische signalen gestuurd, waardoor overdracht van informatie tussen de verschillende zenuwcellen mogelijk is. Deze axonen zijn omgeven door een mergschede of myeline. Dit myeline heeft enerzijds een beschermende functie, anderzijds zorgt het voor een snellere geleiding van de zenuwimpulsen. Wetenschappers vermoeden dat de ontstekingsreactie bij MS gericht is tegen bestanddelen van dit myeline, waardoor de zenuwbanen gedeeltelijk ontdaan worden van hun myeline (demyelinisatie). Het soms onvolledig herstellen van deze ontstekingsreactie leidt tot de vorming van littekenweefsel. Hierdoor worden de impulsen trager doorgegeven en kunnen symptomen of ziektetekens ontstaan. Men is er lange tijd min of meer van uitgegaan dat demyelinisatie het belangrijkste proces was bij MS en dat zenuwcellen zelf (neuronen) of hun uitlopers, de axonen, slechts zeer laattijdig aangetast werden. Het is nu echter duidelijk geworden dat zenuwcellen en hun uitlopers al heel vroeg in het ziekteproces kunnen beschadigd worden. Precies deze vroeg ingezette aantasting speelt waarschijnlijk een belangrijke rol in de toename van de klachten in de progressieve fase van de ziekte en is dus mogelijk betrokken bij het optreden van blijvende neurologische restverschijnselen.

2. Dynamiek in ruimte en in tijd

Kenmerkend voor MS is de aanwezigheid van een zekere dynamiek in ruimte en in tijd. Het eerste wijst op de aanwezigheid van verschillende ontstekingsplaatsen in het centraal zenuwstelsel, wat aanleiding geeft tot soms zeer verschillende symptomen. De dynamiek in tijd uit zich in het verschijnen van nieuwe letsels in functie van de tijd. Dit wil zeggen dat letsels kunnen komen en gaan. Dit kan ofwel met beeldvormingstechnieken worden gevisualiseerd, of wordt afgeleid uit het verschijnen en verdwijnen van nieuwe symptomen. Bij de primair progressieve vorm van MS doet de dynamiek in tijd zich voor onder vorm van een toename van de neurologische klachten over een tijdsspanne van tenminste 6 maanden.

Besluit: Multiple sclerose is een ontstekingsziekte waarbij de hersenen en het ruggenmerg op verscheidene plaatsen en op verschillende tijdstippen worden aangetast. Het beschermende myeline wordt hierdoor beschadigd, wat de zenuwimpulsgeleiding verstoort. Bovendien zijn er ook meer en meer aanwijzingen voor een vroege betrokkenheid van de zenuwuitlopers zelf in het ziekteproces. Dit laatste zou verantwoordelijk zijn voor de blijvende neurologische symptomen, terwijl de ontstekingen een verklaring bieden voor het voorkomen van aanvallen.

Wat is de oorzaak van Multiple Sclerose?

De oorzaak van MS is nog onduidelijk. Wellicht ontstaat de ziekte pas wanneer aan een combinatie van voorwaarden, die op zichzelf onvoldoende zijn om de ziekte te ontwikkelen, is voldaan. Hierbij kunnen we stellen dat MS ontstaat wanneer een externe factor (omgeving, infectie, hormonen) een abnormale verdedigingsreactie opwekt in personen met een genetische voorbeschiktheid. Voor een gedetailleerde bespreking verwijzen wij U graag naar de informatiebrochure MS Info: Stand van zaken in Multiple Sclerose.

Wat zijn de symptomen van Multiple Sclerose?

Aangezien de ontstekingsletsels de witte stof overal in het centraal zenuwstelsel kunnen treffen, is de verscheidenheid aan symptomen in MS bijzonder groot. Er kunnen oogsymptomen optreden, gevoelsstoornissen, krachtsverlies, coördinatiemoeilijkheden, vermoeidheid, problemen met blaasfunctie en geheugen. Voor een gedetailleerde bespreking verwijzen wij U graag naar de informatiebrochure MS Info: Stand van zaken in Multiple Sclerose.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

1. Multiple sclerose is een klinische diagnose
   De diagnose multiple sclerose wordt eerst en vooral op basis van het klinisch beeld gesteld. Dit betekent dat de arts op basis van het ziekteverhaal en het neurologisch onderzoek zal besluiten of er al dan niet sprake kan zijn van MS. Dit is het belangrijkste aspect van de diagnosestelling van MS. Er bestaat immers geen enkelvoudige test waarmee de diagnose van MS met zekerheid kan bevestigd of uitgesloten worden. Wel zijn er verschillende onderzoeken die de klinische diagnose of het klinisch vermoeden kunnen ondersteunen.
2. Aanvullende technische onderzoeken
   Ook de technische onderzoeken zijn erop gericht tekens te vinden die wijzen op een spreiding van ontstekingsletsels in ruimte en in tijd. De technische onderzoeken vergemakkelijken het opsporen van subklinische letsels. Dit zijn letsels die de patiënt zelf niet opmerkt. Hiervoor zijn er drie belangrijke onderzoeken.
1. Beeldvorming
2. Lumbaalpunctie
3. Geëvoceerde potentialen
4. Uitsluiten van andere ziektes
   Ook andere aanvullende testen, zoals een longfoto en een bloedonderzoek, kunnen nuttig zijn bij een patiënt bij wie gedacht wordt aan MS. Dit helpt om andere ziekten uit te sluiten. Aangezien MS heel wat verschillende verschijningsvormen kan aannemen, zijn er immers ook aandoeningen die op een of andere vorm van MS kunnen gelijken. De aandoeningen die de neuroloog bij de diagnosestelling probeert uit te sluiten, hangen dan ook af van de klinische presentatie bij de patiënt.

Hoe verloopt Multiple Sclerose?

Drie verloopsvormen

Er worden drie categorieën voorgesteld, waarin het ziekteverloop van de meeste personen met MS kan worden ondergebracht. Niettemin blijft MS een zeer variabele ziekte, waarbij het ziekteverloop ook binnen één groep sterk kan verschillen van de ene persoon tot de andere.

1. Relapsing-remitting multiple sclerose
   Dit is de meest gekende en meest voorkomende vorm van MS. Het gaat hierbij om een ziekteverloop dat gekenmerkt wordt door opflakkeringen en verbeteringen.
   Een opflakkering (exacerbatie, aanval) is een verergering van de ziekte, waarbij er nieuwe klachten optreden of waarbij er een duidelijke toename is van reeds bestaande klachten. De opflakkering stelt zich meestal in over een periode van enkele uren tot enkele dagen. De duur van een opflakkering is erg wisselend en gaat van dagen tot weken of zelfs maanden. Vaak verdwijnen de klachten nadien geleidelijk. Zeker in het begin van de ziekte is er een goede kans op herstel. De mate waarin er een volledig herstel optreedt, verschilt echter sterk van de ene opflakkering tot de andere en van de ene persoon tot de andere. Het zijn deze opflakkeringen die erop wijzen dat ontstekingsletsels her en der in het centraal zenuwstelsel komen en gaan (dynamiek in ruimte en tijd).
   In de relapsing-remitting vorm van de ziekte is er  tussen de opflakkeringen geen verergering van de neurologische toestand van de patiënt. Wel kunnen er schommelingen optreden van dag tot dag of zelfs binnen één dag. Hier kan de invloed van warmte, vermoeidheid, ziekte of stress in meespelen. Deze schommelingen in de neurologische toestand staan dus niet altijd gelijk met een opflakkering.
   De leeftijd waarop relapsing-remitting MS begint ligt meestal rond de dertig jaar. Hierbij is een belangrijke spreiding mogelijk. Bij de meeste patiënten met deze vorm zal de ziekte tussen de 20 en de 40 jaar beginnen.
2. Secundair progressieve multiple sclerose
   Een tweede vorm van de ziekte is de secundair progressieve vorm. Hierbij gaat het om een ziektevorm waarbij, meestal na een fase met opflakkeringen en herstelperiodes, er ook buiten de opflakkeringen een verergering van de neurologische toestand merkbaar is. Sommige patiënten in de secundair progressieve fase hebben nog wel opflakkeringen, maar hebben dus in de periode tussen deze opflakkeringen ook een geleidelijke verergering van de ziekte.
   Ongeveer de helft van de patiënten met een relapsing-remitting MS bereikt gemiddeld na tien jaar een secundair progressieve fase. Er is echter een belangrijke spreiding van deze waarde en sommige relapsing-remitting MS patiënten maken zelfs nooit een secundair progressief ziekteverloop door.
3. Primair progressieve multiple sclerose
   Een derde belangrijke vorm van de ziekte is de primair progressieve vorm. Deze treedt op bij 10 tot 20 % van de personen met MS. Bij deze vorm treden er in principe geen opflakkeringen op, maar is er van in het begin van de ziekte een geleidelijke toename van de klachten. Vaak gaat het hierbij om moeilijkheden bij het stappen (krachtsvermindering, coördinatiestoornissen). In deze vorm van de ziekte wordt de dynamiek in tijd uitgemaakt door een geleidelijke achteruitgang over een periode van minstens 6 maanden.
   Vaak treedt de primair progressieve vorm van de ziekte op een latere leeftijd op dan de klassieke relapsing-remitting vorm. De gemiddelde aanvangsleeftijd ligt rond de veertig jaar, opnieuw met een belangrijke spreiding. In tegenstelling tot relapsing-remitting MS, waar er een overwicht aan vrouwen is, is het aandeel aan vrouwen en mannen  ongeveer gelijk bij primair progressieve MS.

Samengevat kan worden gesteld dat onderscheid wordt gemaakt tussen drie verloopsvormen. De indeling berust voornamelijk op de aan- of afwezigheid van opflakkeringen en/of ziekteprogressie.

Hoe wordt Multiple Sclerose behandeld?

Voor de behandeling van MS wordt onderscheid gemaakt tussen drie verschillende aspecten. Bij de verloopvormen met opflakkeringen kan men enerzijds opflakkeringen trachten te behandelen, anderzijds proberen deze te voorkomen. Daarnaast zijn er symptomatische therapieën, waarbij het ziekteverloop zelf niet wordt beïnvloed, maar waarbij wel wordt getracht de klachten te verminderen.

Behandeling van een aanval

Wanneer zich een opflakkering voordoet kan men trachten het herstel te bespoedigen door gebruik te maken van corticosteroïden. Deze beïnvloeden niet de mate van herstel, maar wel de snelheid waarmee verbetering wordt bekomen. Meestal worden corticosteroïden intraveneus, dus via een ader, toegediend. Aangezien corticosteroïden de uiteindelijke graad van herstel niet wijzigen, worden deze gewoonlijk voorbehouden voor de ernstigere aanvallen of deze die belangrijke functionele hinder veroorzaken.

Preventie van aanvallen

Op dit ogenblik kan de aanvalsfrequentie met gemiddeld 30% verminderd worden door gebruik te maken van immunomodulerende therapieën. Dit zijn behandelingen die de werking van het afweersysteem wijzigen in de richting van een toegenomen ontstekingsremming. Interferon-beta (AvonexÒ, BetaferonÒ, RebifÒ) en glatiramer acetaat (CopaxoneÒ) kunnen hiervoor worden aangewend. Mitoxantrone (NovantroneÒ), dat vooral gebruikt wordt in kankertherapie, onderdrukt het immuunsysteem en wordt voorbehouden  voor ernstig verlopende vormen van MS.

Symptomatische behandeling

Een aantal symptomen van MS kunnen verlicht worden door medicamenteuze therapie of revalidatie. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan medicijnen met invloed op spasticiteit of blaasfunctie en aan het gunstige effect van kinesitherapie, ergotherapie, logopedie op motorische moeilijkheden. Soms moeten verschillende problemen tegelijkertijd worden aangepakt. We spreken dan van een multidisciplinaire benadering.

Nuttige informatie

Informatiebrochure

MS Info: Stand van zaken in Multiple Sclerose.

Verkrijgbaar bij de verpleegkundige Mevr. K. Clijsters (016 34 72 94)

Algemeen Secretariaat MS-liga

Interessante links

• Website van de Belgische Liga's voor Multiple Sclerose
• The World of Multiple Sclerose: website van The Multiple Sclerosis International Federation
• Charcot Stichting

Wetenschappelijk onderzoek

• Klinisch wetenschappelijk onderzoek
• Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek